Oud Middelburg in KleurRestauratie Abdij 1885 - 1906

Compilatiefilm Abdij 1920

In 1574 kwam er een eind aan het kloosterleven na het langdurige Beleg van Middelburg (1572-1574), dat uiteindelijk de capitulatie van de Spaansgezinde katholieke stad tot gevolg had. Ondanks garanties van Willem van Oranje dat geestelijken ongemoeid zouden worden gelaten, werden de abdij en het katholiek geloofsleven erin onder dwang beëindigd. De abdij werd hierna omgedoopt tot Het Hof van Zeeland en ingenomen door het gewestelijk bestuur van Zeeland. Na het besluit van 1598 om de Statenvergadering voortaan in Middelburg te houden, werden de vertrekken in het complex tussen de steden en hun afgezanten verdeeld. Door dit besluit werd de Abdij gefragmenteerd en sindsdien verkregen de verschillende delen van het complex afwisselende functies. Deze beslissing bevorderde het bouwkundige verval van het complex, omdat het niet duidelijk was of de gebruikers of de Staten verantwoordelijk waren voor het onderhoud van de vertrekken. Onderhoud gebeurde bij tijd en wijle en altijd op bescheiden schaal, omdat een resolutie van de Staten van 1581 het uitvoeren van reparaties die het, toch zeer lage, bedrag van '200 Vlaemse munt' te boven gingen, verbood. Bovendien tastten enkele ingrijpende en verwoestende verbouwingen de identiteit aan van het complex. 

1614AdriaenvandeVenne2

De oudste afbeelding van de Abdij is een gravure van Adriaen van de Venne uit ca. 1614. Deze toont de zuidelijke gevel wand van de Abdij, met het Thoolse Huis dat in 1599 was gebouwd, de prominente Abtswoning, de Witte Toren en het met bomen beplante plein, waar kinderen spelen. Van de waarschijnlijk twaalf ranke torens die het plein karakteriseerden, zijn slechts enkele te zien. 

 

In de achttiende eeuw verslechterde de bouwkundige situatie van het complex verder. Men was begonnen met het willekeurig plaatsen van gebouwtjes op het plein, vóór de bestaande gebouwen. Tegelijkertijd werden in de gebouwen privéwoningen aangelegd voor conciërges en andere functionarissen. Tijdens de Bataafse Republiek verviel de Abdij nog verder omdat verschillende gebouwen door de functionarissen van de provincie Zeeland werden verlaten en de Munt in 1798 werd opgeheven. Met de val van Napoleon kwamen de gebouwen in beheer van de provincie Zeeland. De Provinciale Bibliotheek en het Rijksarchief werden respectievelijk in het vroegere Gastenverblijf en in de ruimte boven de Balanspoort gevestigd. In het noordoostelijke gedeelte werden enkele vertrekken ingericht voor het Polderbestuur van Walcheren, het bureau van de Provinciale Waterstaat en andere kantoren. De 'Groote Reefter' werd als vergaderzaal van de Gedeputeerde Staten gebruikt. Andere gedeelten van het complex werden aan particulieren verpacht of verkocht. 

 

Het 'Heerenlogement' werd in 1836 als hotel ingericht. Het Thoolse Huis werd als Venduhuis gebruikt en een deel van de Admiraliteit van Zeeland werd in een concertzaal veranderd. De gevels van de gebouwen werden gepleisterd en vensters werden vergroot. Om meer ruimte te scheppen, werden houten schotten geplaatst en hoofdmuren argeloos weggebroken waardoor vaak de bouwkundige stabiliteit in gevaar werd gebracht. Er kwamen ook hangkamers tussen de verdiepingen in het Gastenverblijf en in de gebouwen van de toenmalige Munt. De koetsier van de Commissaris van de Koning bleek zelfs de kapittelzaal als stal te gebruiken. Ook werden ' de drie gaanderijen van den rijken kloostergang ' koelbloedig gesloopt, om de doorgang van den koetsier van 's Konings Commissariskaros gemakkelijker te maken'.


1889 oostwand  kloostergang restauratie

   

Uit deze korte beschrijving blijkt dat geen enkel gebouw zijn functie door de eeuwen heen behield. Het enige ongeschonden gedeelte van de hele Abdij was een ruimte onder de Admiraliteit van Zeeland (later Concertzaal), de zogenaamde crypte. Eigenlijk was dat niet uit eerbied, maar omdat, zoals J.A. Frederiks in 1904 schreef, "de waterdichtheid te wensche overliet, de ruimte was bijna tot aan de kruin der gewelven met grond gevuld, terwijl een gedeelte er van was veranderd in een reusachtige beerput".

 

Bouwkundige verval Abdijcomplex, 1885

Het Abdijcomplex in Middelburg werd rond de eeuwwisseling door de inzet van Victor de Stuers voor de eerste keer gerestaureerd. In 1885 werd de Middelburgse architect Jan Adriaan Frederiks (1849-1931) als opzichter en architec van de werkzaamheden aangewezen, onder leiding van rijksbouwmeester J. van Lokhorst (1844-1906). De werkzaamheden begonnen in 1885 aan de noordelijke vleugel van de Abdij en als eerste werd het gebouw rechts van de Balanspoort gerestaureerd, waar, in die tijd, de brandspuit werd bewaard. In 1894 werd het bouwdeel, waar vroeger de Munt was gevestigd, teruggebracht in de vorm van een kloostergang.

Van 1885 tot 1906 leidde Jan Adriaan Frederiks de restauratie van de rijksabdijgebouwen van Middelburg. Hij was lid van de rijkscommissie ter beschrijving der monumenten. In 1902-1903 wist hij de voorgenomen afbraak van de Koorkerk te voorkomen. Notoir verzamelaar van volkskunst en kunstnijverheid (zijn bijnaam luidde dan ook ‘Jan Antiek’) organiseerde hij de twee grote Zeeuwse tentoonstellingen over oud koperwerk (1904) en oud gouden zilverwerk (1906). Frederiks vertrok in 1907 naar Den Haag om directeur te worden van het Kunstnijverheidsmuseum.

Na het omvangrijke herstel heeft Frederiks nauwgezet beschreven in welke toestand hij het klooster had aangetroffen. Sommige verbouwingen uit het verleden  waren 'erger dan brand en beeldenstorm ', zo meldde hij in zijn droge betoogtrant waar men af en toe de verontwaardiging voelde trillen. In de nieuwe kerk bijvoorbeeld,  werden de rijk gebeeldhouwde koolbladeren van de kapitelen der kolommen weggehakt en vervangen door aan latwerk bevestigde hoofdgestellen. De gevel werd vervangen door een 'misbaksel in pseudo-gotische stijl ' en de kronen uit het interieur  werden voor oud koper verkocht. Toen in 1798 de Munt werd stopgezet, bleven de ruimten rond de vroegere kloostergang eerst leeg, maar in 1826 werden de overkappingen helemaal weggebroken. Het aangrenzende gebouw was namelijk ingericht als stal en koetshuis ten dienste van de gouverneur der provincie en diens koetsier had last van de geringe breedte van de gang. Daarom werd tot afbraak besloten en de geprofileerde graden van de gewelven werden in een kelder gesmeten, waar Fredriks ze terug vond en voor de restauratie gebruikte. 

 

J.A. Frederiks, restauratie Abdij te Middelburg

Een gewelfde kelder uit de dertiende eeuw, overigens geheel intact, was tot aan de zoldering met grond gevuld: men had last met de waterdichtheid en daarom was de hele zaak maar dichtgegooid. Eén deel van de kelder kreeg een nuttiger bestemming, er werd namelijk een reusachtige beerput van gemaakt. De bakstenen gevels van de grote refter (huidige statenzaal) werden in 1863 met cement bestreken; 'bezoedeld ' zegt Frederiks gramstorig, de lichtopeningen doorgebroken, de zandstenen traceringen en de loodbeglazing vervangen door onooglijke ramen en ruiten. De indrukwekkende Kapittelzaal was omgebouwd tot paardenstal met koetshuis, de gewelven waren er weggeslagen en de zaal was volgestouwd met paardenruiven en tuigkasten.

Over de befaamde tapijten, die de regenten aan het einde van de zestiende eeuw hadden doen vervaardigen, meldt Fredriks neerslachtig, dat deze gobelins bij een verbouwing van de zaal waar zij waren opgehangen, afgenomen waren en voor de nieuwe ruimten 'passend ' waren gemaakt; 'men ontzag zich niet om, waar het nodig bleek, ze eenvoudig af te snijden, de overschietende stukken  weg te werpen, terwijl ter plaatse waar een schoorsteen stond, een vierkant stuk uit het kunstnaaldwerk was genomen, een geheel doek, waar geen plaats voor was, geraakte zoek en een ander werd later in een ton op de zolder teruggevonden '. 

film icon TXT 
Tapijtenzaal Zeeuws Museum | Monumentendag 2019

 

Rond 1935 werd door het Rijk besloten de restauratie van de Abdij te Middelburg te hervatten ten behoefte van het Provincialebestuur en andere rijksinstellingen. Er werd gewerkt aan een plan voor de restauratie van de ambtswoning van de Commissaris de Koning, aan de westkant van het Gastenverblijven men dacht aan het onteigenen en restaureren van het Hotel De Abdij. Tegelijkertijd werden "voorbereidingen getroffen om historisch minder belangrijk geachte delen van de abdij door passende nieuwbouw te vervangen, om het gebrek aan kantoorruimte voor de steeds groeiende rijksinstellingen te verhelpen. Voor dit doel kocht en restaureerde het Rijk in 1936 het Thoolse Huis. Het Duitse bombardement van 17 mei 1940 maakte een einde aan de uitvoering van de andere restauratieplannen. 

Bronnen, noten en/of referenties: 
- https://www.semanticscholar.org
- excerpt BULLITIN KNOB 2003 -6, license holder Semantic Scholar
- Abdij van Middelburg, G.A. de Kok
- Middelburgsche Courant
https://encyclopedievanzeeland.nl/ 

 

 

Brongegevens

Info met behulp van de Gids door Walcheren, gedrukt bij C.H.J. van Benthem Jutting te Middelburg. De Gids door Walcheren en Gids voor Middelburg, gedrukt bij J.C & W. Altorffer te Middelburg. Voorts is er gebruik gemaakt van "De monumenten van Middelburg" van W.S. Unger. Ontbrekende gegevens zijn verkregen uit websites en overige publicaties. Voor de juiste adressen hebben we gebruik gemaakt van het "Stratenregister Middelburg", een naslagsysteem betreffende de wijk-, straatnaam- en huisnummerwijzigingen in Middelburg samengesteld door het Gemeentearchief Middelburg in 1989.

Brongegevens foto's

Gebruik van foto's uit de Beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | Historisch-topografische atlas 'Zelandia Illustrata' van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (KZGW) Beeldbank Zeeland | Archieven.nl | TU Delft Beeldbank | Rijksmuseum | Collectie glasnegatieven in beheer van Oud Middelburg. Veel foto's zijn aangepast en ingekleurd met de hand door Oud Middelburg. Het garandeert geenszins dat de ingekleurde afbeelding een nauwkeurige weergave is van de daadwerkelijke momentopname.

Auteursrecht

Op sommige op de site aanwezige creaties (vormgeving, beeldmateriaal en teksten) rust intellectueel eigendomsrecht. Wilt u gebruik maken van de publicaties zoals deze op de website worden getoond, met name het beeldmateriaal met brongegevens van de rechthebbenden, kopieer/link dan het webadres van de desbetreffende pagina. Gelieve de afbeeldingen en/of tekst niet geheel of gedeeltelijk te kopiëren, te reproduceren, te plakken of te fotokopiëren, screenshots te maken of te knippen. Hiermee schendt u ons en andermans rechten.