logo largeOproer & Tumult te Middelburg
Oranjes, Gilden, Staatsgezinden, Regenten en Burgerij; Een gespannen relatie

Na de overgang, in maart 1574, stelde de Prins van Oranje een nieuw stadsbestuur samen, op een enkele na allen nieuwe mannen, doch zonder uitzondering aanhangers van de richting, die had gezegevierd. Zo was binnen een maand het wereldlijk zowel als het kerkelijk bestel in Middelburg naar de nieuwe beginselen georganiseerd. Het economisch leven begon zich spoedig te herstellen, maar politiek kon de stad haar weg aanvankelijk maar moeilijk vinden; bitter teleurgesteld door het verlies van haar privileges bleef zij jarenlang mokken. Middelburg bleef argwanend uitkijken naar eventuele benadeling van harer overgebleven rechten door de buursteden. Met Goes - tot 1577 koningsgezind - rezen moeilijkheden over de jurisdictie over Zuid- Beveland, die uiteindelijk ten voordele van Middelburg werden beslist; met de andere steden van Walcheren twistte het over het landrecht. Over de samenstelling der Staten werd verbitterd gestreden tot men, in 1578, tot overeenstemming kwam: de Eerste edele (Willem van Oranje), de vijf goede steden; Middelburg, Goes, Zierikzee, Reimerswaale, Tholen ieder één stem en de Vazalsteden Vlissingen / Veere één stem.

 

Ook ten aanzien van andere punten rees geschil, o.a. ten opzichte van de verhouding met Holland. Ondanks het bezwaar dat men de zetel van het dagelijks bestuur - Gouverneur en Raden tot 1578, daarna Gecommitteerde Raden - en de archieven niet mee verplaatsen kon, heeft men dit aanvankelijk wel geprobeerd, maar de instructie van 22 september 1576 maakte Middelburg, als in de vorige periode, tot vaste zetel van dat bestuur. Toen de representant van de Eerste edele in 1589 als voorzitter was opgetreden, was het middel gevonden de overmoedige hoofdstad in te tomen en konden ook de Staten geregeld te Middelburg vergaderen. Aarzelend trad de stad toe tot de Unie van Utrecht, men wilde (Notulen ten Rade van 21 febr. 1579) "direct onder den Prins blijven "; in 1581 weigerde Middelburg de afzwering van Filips II, waarmee het principieel eens was, af te kondigen. En nog in 1582, ter gelegenheid van de opdracht der grafelijkheid aan Oranje, besloot men re-integratie te verzoeken van de privileges, waarin de stad sedert 1566 was verkort. Maar op den duur heelde de tijd ook deze wonden.

Overval van opstandige boeren te Middelburg 1672

1672. Overval van opstandige boeren te Middelburg, het wegvoeren van burgemeester J. Lesage en de schepen P. Duvelaer uit het huize Domburg aan de Markt, waarin zij gevlucht waren

 

De dood van Stadhouder Willem II in november 1650 leidde ook te Middelburg tot moeilijkheden, die in 1672, 1702, 1747 en 1787 hier zowel als elders werden ondervonden. Zijn dood bood de Hollandse regenten, die aan het einde van de jaren 1640 steeds nadrukkelijker tegenover de stadhouders Frederik Hendrik en Willem II waren komen te staan, de mogelijkheid zelf het heft in handen te nemen. Het hoofd der Oranjepartij, Mr. Hendrik Thibaut, invloedrijk raadsman van de Prins, en Dr. Jacob van Lansbergen, werden in juni 1651, mede onder invloed van de gilden, van het kussen verdreven; de laatste moest zelfs hun streven, bij de vernieuwing van de wet gedaan te krijgen dat de meerderheid prinsgezind zou blijven, met plundering van huis en huisraad; het onstuimige volk koelde zijnen moed aan het huis van Landsbergen, waar boeken, schilderijen, huisraad en alles vernield werd, en bijna met het leven, bekopen. Van 1661 tot 1666, toen de gemoederen waren gekalmeerd en de situatie geconsolideerd was, zat Thibaut weer in de regering.

Met moeite werd het "dangereuze tumult" door de predikanten gesust. In juni 1652 echter moest weer een beroep op hen worden gedaan om de burgerij op haar plicht te wijzen toen "veele ende seer disrespectieuse, ealumnieuse en ongebonden discoursen werden uytgestroyt ” en een volksoploop de 6de juni in de Abdij plaats vond; dreigende den Burgemeesters Telbaut en Lansbergen met den dood en wederom met plundering der huizen. 

Een ander gevolg van de veranderingen in het staatsbestel die de dood van Willem II had meegebracht, openbaarde zich enige jaren later. De beweging der Walcherse boeren, die in 1672 loskwam, zou gevaarlijk worden. Door de ramp, die het Vaderland in juni had getroffen; in dit jaar begon de Hollandse Oorlog en werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden aangevallen door Engeland, Frankrijk en de bisdommen Münster en Keulen. Verbijsterd, helemaal uit het evenwicht geslagen door het grifgeloofde gerucht, dat de Staatsgezinde regenten met de Fransen heulden over de overgave van Walcheren, trok een troep landlieden 21 juni 1672 op Middelburg af; zij forceerden (gemakkelijk) de Noordpoort en mishandelden enige regenten. 

Oproerige boeren haalden op 21 juli 1672 burgemeester Filips van den Brande, die door de Schutters bewaakt werd, en enkele andere regenten uit zijn huis, op verdenking van te heulen met de Fransen, en voerden hem en de burgemeesters Le Sage, Brouwer, Vrijberghen, Pensionaris de Hoybert en de Secretaris Reigersbergen, de stad uit; hen in hunne bierkroegen bewarende. Zij vonden gerede bondgenoten in een deel der burgerij, die eigen grieven had tegen haar regeerders. Toen de boeren reeds lang naar hun haardsteden waren teruggekeerd, waren de burgers nog bezig de gehate regenten ter verantwoording te roepen.

Eerst in het voorjaar van 1673 keerde de rust terug toen de Prins van Oranje - die reeds in 1668 te Middelburg met enthousiasme ontvangen was toen hij de hem toekomende waardigheid van Eerste edele van Zeeland kwam opeisen - enige wijziging in de regering had gebracht.

Tot 1747 duurde deze rust, Maar toen de Fransen in april van dat jaar in Zeeuwsch-Vlaanderen binnenvielen en na de overgave van Sluis aan de Fransen kwam het volk in beweging. Als steeds elk kwaad gerucht grif gelovend, was het in orde brengen van het Statenjacht om een commissie over de Schelde te vervoeren, waarin men echter een poging tot ontvluchten der regenten vermoedde, aanleiding tot een beweging, die plundering ten gevolge had van het huis van burgemeester Joannes Cocquelle, die tevens werd mishandeld. Cocquelle woonde in het huis op de varkensmarkt, aan de oostzijde der Vlissingsestraat. De burgers begaven zich eerst naar het huis van de oud-burgemeester W. van Citters en vervolgens naar dat van de oud-burgemeester Van de Perre, waar zij beleefd ontvangen werden en daarop aftrokken naar het huis van de zittende burgemeester J. Cocquelle. Men hoorde dat er van binnen gezegd werd; doe voor zulk een canaille niet open, waarop er van buiten gescholden werd met 'verrader en paap'; de deur werd opengerammeld en de plundering begon.

De regering ontbood militairen uit Vlissingen en Veere; echter, nadat in laatstgenoemde plaats de Prins van Oranje als stadhouder was uitgeroepen en het volk vandaar naar Middelburg was gestroomd, voltrok zich de omwenteling ook hier. Diep geschokt echter was noch de samenleving, noch de regentenstand; de heer Cocquelle was in de volgende jaren weer schepen. Een maand later kwam Willem IV naar Zeeland en was de rust hersteld.

Ernstiger was de crisis van 1787, reactie op de vernederingen, die het Oranjehuis in Holland had ondergaan. Niet langer twee regentenklieken wisselden elkaar af op het kussen, waarbij het lagere volk als gangmaker voor de overwinnende partij fungeerde zonder enig resultaat voor eigen positie. Thans trad de opkomende burgerij, georganiseerd in de partij der Patriotten, sinds 1785 geschoold in het exercitie-genootschap Luctando emergentes onder leiding van Dr. Lucas van Steveninck, ten tonele. Hun getal was nog maar klein en voorshands waren zij in het defensief; nog niet zouden de demokraten in het bezit komen van het stadhuis, dat kort daarvoor onder leiding van Coenraad Kayser zijn laatste uitbreiding - met de in 1940 verloren neo-klassieke gevel - had ondergaan. In de nacht van 30 juni op 1 juli 1787 plunderde het grauw (volk), dat ook vroeger steeds op de bezittingen der regenten zijn woede had gekneld, niet minder dan 24 huizen van burgers, die als Patriotten bekend stonden. Een daarvan was Lucas van Steveninck, wonende in huize Leeuwenburg. Deze had zich voorbereid op tegenstand; en, schoon alleen door een bediende geholpen, schoot hij met geweren uit zijne vensters op den onzinnigen hoop, van welken meer dan een zijne plunderzucht met het leven boette. De woedende menigte, thans nog meer verbitterd, plantte een stuk kanon voor het huis, waaruit zij dit beschoot, doch het wederschieten nu met een donderbos verwekte zulk een schrik onder hen, dat zij spoedig aftrokken.

De burgersocieteit de Unie en het genootschap van de wapenhandel werden ontbonden; Dr. van Steveninck en de andere Patriotten vluchtten naar het buitenland. Maar nog geen acht jaar later keerden zij, zij het dan in het gevolg der Franse troepen, in triomf terug. Een nieuwe periode in de geschiedenis van het oude Middelburg brak aan. Maar dat is weer een ander verhaal.....

Bronnen, noten en/of referenties: Bijgewerkt en aangepast door Oud Middelburg
Geraadpleegde lectuur:
- De Geschiedenis van Middelburg en Omstreken, Dr. W.S. Unger.
- Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, zevende deel L-M

Brongegevens

Info met behulp van de Gids door Walcheren, gedrukt bij C.H.J. van Benthem Jutting te Middelburg. De Gids door Walcheren en Gids voor Middelburg, gedrukt bij J.C & W. Altorffer te Middelburg. Voorts is er gebruik gemaakt van "De monumenten van Middelburg" van W.S. Unger. Ontbrekende gegevens zijn verkregen uit websites en overige publicaties. Voor de juiste adressen hebben we gebruik gemaakt van het "Stratenregister Middelburg", een naslagsysteem betreffende de wijk-, straatnaam- en huisnummerwijzigingen in Middelburg samengesteld door het Gemeentearchief Middelburg in 1989.

Brongegevens foto's

Gebruik van foto's uit de Beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | Historisch-topografische atlas 'Zelandia Illustrata' van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (KZGW) Beeldbank Zeeland | Archieven.nl | TU Delft Beeldbank | Rijksmuseum | Collectie glasnegatieven in beheer van Oud Middelburg. Veel foto's zijn aangepast en ingekleurd met de hand door Oud Middelburg. Het garandeert geenszins dat de ingekleurde afbeelding een nauwkeurige weergave is van de daadwerkelijke momentopname.

Auteursrecht

Op sommige op de site aanwezige creaties (vormgeving, beeldmateriaal en teksten) rust intellectueel eigendomsrecht. Wilt u gebruik maken van de publicaties zoals deze op de website worden getoond, met name het beeldmateriaal met brongegevens van de rechthebbenden, kopieer/link dan het webadres van de desbetreffende pagina. Gelieve de afbeeldingen en/of tekst niet geheel of gedeeltelijk te kopiëren, te reproduceren, te plakken of te fotokopiëren, screenshots te maken of te knippen. Hiermee schendt u ons en andermans rechten.