Oud Middelburg in KleurDe Middeleeuwse houten gevel Wagenaarstraat 1 te Middelburg 
Geschiedenis en restauratie 
Uittreksel Archief 1992 Zeeuws Genootschap. Geschreven door J.H. Kluiver

Het houten huis uit de middeleeuwen werd gekenmerkt door de vakwerkbouw. Het gehele skelet werd uit hout samengesteld en de openingen tussen de staanders, schoren en balken werden opgevuld met riet en leem. De eerste verandering die hierin optrad was de opvulling van het houtskelet van de zijmuren met metselwerk. Dit verminderde het risico bij brand. Nog beter was het wanneer de zijmuren geheel van steen werden opgetrokken. Het huis St. Pieter behoorde tot het type van het driekwart versteende huis. Alleen de voorgevel was van hout. In 1611 werd verboden om dergelijke "huysen of logiën te doen maken oft timmeren met eenighe houten gevelen vooraen de straet, achter ofte terzyde." Het was nog wel toegestaan bestaande houten gevels te repareren, maar daar was toestemming voor vereist.

1816gevel

1605. Afbeelding van de Groote Markt te Middelburg naar een schilderij begin 17e eeuw. Minstens twintig houten gevels zijn waarneembaar. Op de hoek van de Korte Gorstraat is een huis van bescheiden afmetingen afgebeeld, slechts één verdieping hoog. Een dergelijk huis, maar zeer breed, zien we op de hoek van de Pottenmarkt. Het gedeelte tussen Pottenmarkt en Vlasmarkt bevat enige kleine huizen van één etage. Het best waarneembaar zijn de huizen aan de linker- en rechterzijde van het schilderij. Deze hebben twee á drie etages. De afbeeldingen sluiten aan bij het beeld van de houten gevels in andere steden: een onderpui met ramen over de gehele breedte, de etage met minder ramen en tenslotte de zolderverdieping met een enkel venster in een gotische driepas, alle etages sterk overkragend en hellend gebouwd. 

 

Geschiedenis van huis en gevel St. Pieter

Door het verbranden van het Middelburgse stadsarchief in 1940 is de geschiedenis van het huis slechts moeizaam te reconstrueren. De eerst bekende vermelding is in het kohier (belastingregister) van de honderste penning uit 1576. Het huis werd gehuurd door ene Adriaen Jacobsz. In de Kohieren van het schoorsteengeld uit 1602 en 1606 is nu de bewoner/eigenaar Guiljam Leliers en als naam wordt opgegeven De Vijf Roemers. Volgens Unger werd de naam in 1676 gewijzigd in Het Wapen van Leijden. In de tweede helft van de 18e eeuw blijkt een timmerman Pieter Adriaansen eigenaar te zijn. Daarna kwam het pand in bezit van L.W. Agelink die het gebruikte als winkel voor ijzerwaren. Vervolgens kwam het huis, naast de winkel van de familie Gravenstein, in bezit van de wed. Van Benthem Jutting-van den Broecke, die de gevel in 1888 afstond aan het Genootschap. 

  

Hoewel de gegevens niet volledig zijn, kunnen we ons toch nog een duidelijk beeld vormen van het huis waar de gevel eens deel van uitmaakte. Het was een huis van het type dat in Middelburg veelvuldig langs de kaaien voorkwam. Het voorste gedeelte lag op het hoge straatniveau, aan de achterzijde was het aan het lager niveau van het binnengebied aangepast met een van ramen voorzien keldergedeelte. In het hoge voorhuis werd het bedrijf uitgeoefend, de achterkamer werd gebruikt voor dagelijkse bewoning en de bovenvoorkamer diende als representatief vertrek. Het huis had raampartijen verdeeld in met luiken beschermde onderramen, vrijstaande bovenramen met glas van mindere kwaliteit. 

1975 Petrusbeeld van de houten gevel te middelburg

Het huis is vernoemd naar het beeld van de apostel Petrus. De foto is uit 1975. Een grondige restauratie van de gevel vond plaats in 1990, waarbij hij werd hersteld in de staat zoals hij er na de restauratie in 1875 uitzag. Van het beeld St. Pieter is een replica in kunsthars vervaardigd door schrijver dezes; J.H. Kluiver. Het originele beeld maakt deel uit van de verzameling van het Genootschap in het Zeeuws Museum.

De gevel was zwartbruin van tint. In de 17e eeuw was het houtskelet in zandsteenkleur geschilderd, waarschijnlijk met deuren en luiken in de geijkte kleuren groen en roodbruin. Begin 19e eeuw was het skelet van de onderpui in oker geschilderd met groene deuren en bruinrode luiken; het skelet van de etage en de zolderverdieping was in zandsteenkleur geschilderd, het beschot slechts met lijnolievernis behandeld. Ook het Petrus/St.Pieter beeld in de voorgevel was op deze wijze behandeld; dikke lagen van druipsel van lijnolie onder de overstekende gedeelten. Een teerlaag, zoals op de houten zijgevel in de Spuistraat, is nergens aangetroffen. 

 

  

 

Restauratie van de gevel in 1875

De beperkte bepalingen met betrekking tot houten gevels hadden op de lange duur een radikaal effect. Al werd meestal nog wel toestemming voor herstel verleeend, op den duur prefereerde iedere eigenaar toch een stenen huis. Begin 18e eeuw waren er in Middelburg nog zo'n 78 huizen met houten gevel, in 1875 was de gevel in de Lange Delft nog de enige houten voorgevel en het huis op Dam 33, had nog de enige houten zijgevel aan de Spuistraat.

Gids voor Middelburg eo 1878: Toen in 1875 het houtwerk genoegzaam verteerd was, heeft het gemeentebestuur, terecht prijsstellende op dit keurig overblijfsel van oude bouwkunst, vergunning verleend om dezen gevel in den vroegeren vorm, te behouden en is eene herstelling met veel zorg, doch met eene mindere houtsoort, geschied. 

 

Verplaatsing in 1888

Door zijn functie als pakhuis had de gevel het gehaald tot in de 19e eeuw. De ontwikkeling van de Lange Delft als winkelstraat ging echter langzamerhand een bedreiging vormen. In 1888 wenste de eigenaar, mw Van Benthem Jutting-van den Broecke het pand te moderniseren. Zij zag de waarde van de houten gevel in  en had het voornemen deze ten geschenke te doen aan het Rijksmuseum te Amsterdam. Dit voornemen coïncideerde met het initiatief van mr G.N. de Stoppelaar tot verwerving van een nieuw gebouw voor het museum van het Zeeuws Genootschap. Hij schonk de gelden voor aankoop van het pand Wagenaarstraat 1 en in de daarop volgende verbouwing was het mogelijk de houten gevel op te nemen. Mw van Benthem Jutting gaf nu de voorkeur aan behoud te Middelburg en schonk de gevel aan het Genootschap op voorwaarde dat het zelf de kosten van verplaatsing en opbouw zou dragen. De gevel kreeg een museale plaats aan de westzijde van het pand Wagenaarstraat 1. Dit pand is tot 1976 in gebruik geweest als museum voor de Genootschapscollecties. Maar dat is weer een ander verhaal

  

Bronnen, noten en/of referenties: Aangepast door Oud Middelburg.
Geraadpleegde lectuur
- Archief 1992 Zeeuws Genootschap.
- Uittreksel met toestemming van het Zeeuws Genootschap
https://kzgw.nl/ 
https://tijdschriftenbankzeeland.nl/ 

 

Brongegevens

Info met behulp van de Gids door Walcheren, gedrukt bij C.H.J. van Benthem Jutting te Middelburg. De Gids door Walcheren en Gids voor Middelburg, gedrukt bij J.C & W. Altorffer te Middelburg. Voorts is er gebruik gemaakt van "De monumenten van Middelburg" van W.S. Unger. Ontbrekende gegevens zijn verkregen uit websites en overige publicaties. Voor de juiste adressen hebben we gebruik gemaakt van het "Stratenregister Middelburg", een naslagsysteem betreffende de wijk-, straatnaam- en huisnummerwijzigingen in Middelburg samengesteld door het Gemeentearchief Middelburg in 1989.

Brongegevens foto's

Gebruik van foto's uit de Beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | Historisch-topografische atlas 'Zelandia Illustrata' van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (KZGW) Beeldbank Zeeland | Archieven.nl | TU Delft Beeldbank | Rijksmuseum | Collectie glasnegatieven in beheer van Oud Middelburg. Veel foto's zijn aangepast en ingekleurd met de hand door Oud Middelburg. Het garandeert geenszins dat de ingekleurde afbeelding een nauwkeurige weergave is van de daadwerkelijke momentopname.

Auteursrecht

Op sommige op de site aanwezige creaties (vormgeving, beeldmateriaal en teksten) rust intellectueel eigendomsrecht. Wilt u gebruik maken van de publicaties zoals deze op de website worden getoond, met name het beeldmateriaal met brongegevens van de rechthebbenden, kopieer/link dan het webadres van de desbetreffende pagina. Gelieve de afbeeldingen en/of tekst niet geheel of gedeeltelijk te kopiëren, te reproduceren, te plakken of te fotokopiëren, screenshots te maken of te knippen. Hiermee schendt u ons en andermans rechten.